De kolommen van de Nieuwezijds Kapel

Meer dan vijf eeuwen lang rees de Heilige Steede of Nieuwezijds Kapel hoog op boven de huizen aan het Rokin, tussen de Wijde en de Enge Kapelsteeg. Tussen de Kalverstraat en het Rokin stond in 1909 een merkwaardig laatgotisch kerkgebouw, de Nieuwezijds Ka­pel of Heilige Stede.

Alleen de namen Wijde en Enge Kapelsteeg houden de herinnering vast aan het 'Mirakel van Amster­dam', waarvan de gevolgen zulk een grote betekenis hebben gehad voor de opkomst van onze stad. Volgens de kroniekschrij­vers vond in 1345 in een huis aan de Kalverstraat de wonderlijke gebeurtenis plaats dat een hostie in het haardvuur was geworpen, maar niet verbrandde. Op die plaats werd kort nadien een kapel gesticht. Bedevaartgangers begonnen toe te stro­men van ver buiten de stad. Voor hen werd de Heilige Weg aangelegd tot Sloten. Alleen in het stukje straat tussen het Singel en de Kalverstraat is de naam bewaard gebleven. De keizers Maximiliaan en zijn kleinzoon Karel V hebben die weg gevolgd. Aan de keizerlijke bezoeken heeft, zo luidt de traditie, Amsterdam het recht te danken de keizerskroon op het stadswapen te plaatsen. De Nieuwezijds Kapel brandde in 1421 af, en in 1452 nog eens; telkens werd het gebouw groter en rijker opnieuw opgetrokken, want de pelgrims kwamen niet met lege handen. Een van de grote plechtigheden in het middeleeuwse Amsterdam was de sacramentsprocessie die in de Heilige Stede begon en vervol­gens een rondgang door de stad maakte, waaraan de gilden en de schutterij deelna­men.

Toen de Alteratie in 1578 een hervormd stadsbestuur 'op het kussen bracht', ging de kostbare inventaris van de Kapel verloren. Het gebouw stond leeg, het werd als pakhuis gebruikt, en ten slotte als her­vormde kerk. in gebruik genomen, totdat het in 1890 werd gesloten; wegens bouwvalligheid zei de kerkeraad, al zou volgens gezaghebbende architecten herstel goed mogelijk en niet kostbaar zijn. Van weinig oude gebouwen van Amsterdam heeft het voornemen om tot afbraak over te gaan, zoveel rumoer veroorzaakt als van de Nieuwe Zijds Kapel. Het gemeentebestuur was ertegen en voerde - doch verloor - een proces over het eigendomsrecht. Vooral in katholieke kringen, waar de middeleeuwse traditie van de sacramentsprocessie tot nieuw leven werd gebracht door het in 1881 opgerichte Gezelschap van de Stille Omgang, was de verontwaardiging groot. De Nederlandse Oudheidkundige Bond, het Koninklijk Nederlands Oudheidkun­dig Genootschap en het Genootschap Amstelodamum wezen op de bijzondere historische betekenis van het gebouw. Namens Amstelodamum betoogde de architect Weissman: 'Gebouwen uit de middel­eeuwen heeft Amsterdam niet veel meer ... De Nieuwe Zijds Kapel is, uit een oogpunt van bouwkunst bezien, niet slechts mer­kwaardig door haar plattegrond die drie beuken met een daaraansluitende trans vertoont, maar ook door haar bijzonder slanke, rijk geprofileerde en van sierlijke bladkapitelen voorziene pijlers.'

Het mocht niet baten. Een wettelijke monumentenbescherming bestond nog niet, in 1909 werd de Nieuwezijds Kapel afge­broken. Het gemeentebestuur liet de onderdelen van de door Weissman beschreven pijlers of kolommen opslaan op Frankendaal. Daar moesten zij later worden verplaatst. In 1943 is er nog een documentatie van opgesteld. Ten slotte kwamen de zware, nogal beschadigde brokken Bentheimer- en Ledesteen terecht op het erf van de voormalige synagoge Uilenburg, waar zij elk jaar verder in de grond zakken en overgroeid zijn door vlier en brandnetels. Daarvoor zijn de fragmenten echter niet bewaard gebleven; de bedoeling is altijd geweest om er een andere bestemming voor te vinden. Maar wáár, hoe en op wiens kosten? Er is al veel over gepraat en geschreven ...

Op verzoek van de stichting Amsterdam Versierd heeft nu Hans 't Mannetje het ontwerp gemaakt voor de reconstructie van één der nog redelijk complete kolommen op een verhoogd voetstuk, afgedekt door een natuurstenen plaat, waarin de tekst moet worden gehakt 'Miraculum Amstelodamensis', het mirakel van Amsterdam. Het voetstuk biedt de ruimte voor een verklarende tekst en eventueel voor afbeeldingen van het verdwenen gebouw. De kolom zelf is 730 cm hoog, tienmaal de diameter van de achtkantige doorsnede. Het voorstel van 'Amsterdam Versierd' is om de 'mirakel kolom' als vrijstaande zuil te plaatsen op het trottoir van het Rokin, vóór de plek waar de Nieuwe Zijds Kapel heeft gestaan. Daar zou het een zinvol gedenkteken zijn van de middeleeuwse historie van Amsterdam.
Voor stadgenoten en toeristen wordt hiermee een nieuw attractiepunt aan het Rokin toegevoegd, en aan de spijtgevoelens over de afbraak van 1909 wordt einde­lijk voldoening gegeven. Het Gemeentelijk Bureau Monumentenzorg en het bestuur van het Gezelschap van de Stille Omgang verklaarden zich zeer ingenomen met het voorstel.

Natuurlijk heeft uitvoering van dit plan heel wat voeten in de aarde, zelfs in letterlijke zin, want er is een fundering nodig die geen ondergrondse kabels of leidingen mag raken. Toestemming van diverse ge­meentelijke instanties is vereist, en, al kan de restauratie van de ruim 400 jaar oude stukken zandsteen grotendeels gedaan worden door werkloze vakmensen met behoud van uitkering, er moet ook geld komen voor het constructiewerk, waarvoor een aannemer zal worden ingescha­keld. Voor de .. 'mirakel kolom van Amsterdam' moet dat kunnen!

Geurt Brinkgreve

(Uit: De Lamp van Diogenes 94, september 1985)