Claes Claeszhofje

Op de foto hieronder ziet men hoe wethouders Lammers op 6 september 1972 in de cabine van een dragline zat om het heiblok te laten neerdreunen op de eerste paal van de laatste fase van het hofje. Het plaatje rechtsboven toont de bouwput vijf weken later.

De houten palen zitten in de grond, op hun kop is een betonnen 'opzetter' vastgeslagen, waarvan het bovenste deel op de juiste hoogte is weggehakt, zodat straks het loskomende bewapeningsijzer kan worden verbonden met de bewapening van de betonvloer, die de vier te herbouwen huizen Tuinstraat 43-49 dragen zal. Achter de bouwput zijn de achtergevels zichtbaar van de net voltooide huizen Egelantiersstraat 18 en 20. Die staan er weer gaaf en sterk voor de komen de eeuwen Jordaan. Wat men op de foto niet ziet is de bouwmuur van Tuinstraat 41, die de put aan de noordzijde begrenst. Bij het uitgraven van het terrein was daar een voorbeeld blootgekomen van het in de binnenstad niet onbekende verschijnsel dat de balkdragende zijmuren van een huis veel ouder zijn dan de gevel doet vermoeden. De huizen Tuinstraat 39-41, eigendom van het Claes Claesz. Hofje, dateren zo op het oog van na 1900, lelijk maar solide. Dat laatste bleek niet mee te vallen. Waarschijnlijk heeft men er in het begin van deze eeuw alleen een nieuwe gevel voorgezet, en de bouwmuren verhoogd om een verdieping te winnen, wat een zwaardere druk op de fundering veroorzaakte. Die druk werd versterkt doordat op de begane grond een handel in oud papier, lompen en oud ijzer was gevestigd, die er, zonder bewapening of verband met de muren, een zware betonvloer in had gestort, waarop een eveneens nogal zware machine oud papier tot pakken perste. Het gevolg van al deze toestanden kwam aan het licht bij het graafwerk. De bouwmuur vertoonde een gevaarlijke buik, hij werd zijwaarts weggedrukt toen de steunende grondlaag verdween. Om het gebouw, met de drie bewoonde bovenwoningen te beveiligen, is toen snel een zware ijzeren balk-constructie door de onderstukken heengehaald om het gewicht op te vangen, wat weer tot gevolg had dat met de oud-ijzer handel een ontruimingsovereenkomst moest worden getroffen. Met die overeenkomst kon een jarenlang aangroeiend dossier vol advocatenbrieven over ontruiming en hinder worden afgesloten.

Terwijl dit zich afspeelde op en om de bouwplaats ging in het Wibauthuis het plan door de ambtelijke molen heen. Tijdens die procedure kwam het muziekzaaltje te vervallen, veranderden kamers van bestemming en werden niveauverschillen gelijkgetrokken. Tezelfder tijd is langs andere verbindingslijnen in het ambtelijke apparaat de aanvraag in behandeling voor aanvullende subsidies wegens de kostenstijging sinds 1967. Zo vlechten zich de drie draden, van de administratieve, van de financiële en van de bouwtechnische problemen, door elkaar heen, gedurende het jarenlange restauratiewerk. Blijft er één ergens vastzitten, dan loopt het geheel gevaar. En dat mag niet, want het Claes Claesz. Hofje is méér dan een restauratieprojekt, het is totnogtoe het enige voorbeeld van Jordaan-rehabilitatie-nieuwe-stijl. Op deze plek .al over een jaar in werkelijkheid zichtbaar zijn wat er bedoeld wordt met herstel van de fijnmazige struktuur van een bouwblok, waarvan de binnenruimten een gemeenschappelijke bestemming krijgen, zonder openbaar te zijn, en zonder hun intimiteit te verliezen. Met de voltooiing van de vier huizen aan de Tuinstraat in 1973 komt een complex gereed dat als geheel van veel groter belang is dan de som van de samenstellende delen. Er zijn in Amsterdam tal van huizen gerestaureerd die als individueel monument meer betekenen dan één van de panden van het Claes Claesz. Hofje. In het hofje gaat het vooral om een stedebouwkundig principe: geen uniformiteit door vermenigvuldiging van gelijke elementen, zoals elk modern blok te zien geeft, maar samenhang en samenspel van elementen die wel gelijksoortig zijn doch sterk individueel van vorm, inhoud en leeftijd, en die daardoor een woonmilieu vormen van hoger kwaliteit dan het uniforme. Het werk is nu ver genoeg gevorderd om vertrouwen te hebben in het resultaat.

(Uit: De Lamp van Diogenes 22, november 1972)