De Zochers en het Frederiksplein

Hoewel er inmiddels veel is geschreven over het Paleis van Volksvlijt, bleef het plantsoen op het daarvoor gelegen Frederiksplein daarbij meestal buiten beschouwing. De aanleg hiervan staat op naam van de tuinarchitecten Jan David Zocher jr. en Louis Paul Zocher. Jan David kon heel goed tekenen en heeft prachtige landschapsparken nagelaten. Hij was de bekendste Nederlandse tuinarchitect van de negentiende eeuw. Zoon Louis Paul werd door zijn vader opgeleid, werkte vanaf circa 1850 met hem samen en zette na diens dood hun werk voort. In Amsterdam ontwierpen zij onder meer het Vondelpark (1864-'65). Maar hoe zag het plantsoen voor het Paleis van Volksvlijt er destijds uit? En rest hier nog iets van in het huidige parkje voor De Nederlandsche Bank?

Nadat hij in 1851 de Wereldtentoonstelling in Crystal Palace had bezocht droomde de Amsterdamse huisarts Samuel Sarphati (1814-1866) van een vergelijkbaar expositiegebouw in Amsterdam. Door de industrie ofwel 'volksvlijt' te stimuleren hoopte hij de werkgelegenheid te bevorderen en zo de armoede te bestrijden. In 1852 nam Sarphati het initiatief tot oprichting van de Vereeniging voor Volksvlijt met als doel de nijverheid te bevorderen door middel van het organiseren van tentoonstellingen. Het beoogde expositiegebouw moest verrijzen aan het eind van de Utrechtsestraat, op de plaats van de Utrechtsepoort - die er toen nog stond. (1) Hij wist de gemeente van het plan te overtuigen en uiteindelijk kreeg architect Cornelis Outshoorn (1810-1875) de opdracht een ontwerp te maken. Op 7 september 1858 ging de eerste paal de grond in en op 16 augustus 1864 werd het Paleis voor Volksvlijt geopend door prins Frederik der Nederlanden.

In april van het daarop volgende jaar vond de eerste grote tentoonstelling plaats: de Algemene tentoonstelling van voortbrengselen van tuinbouw. In een artikel in De Amsterdamsche gids, geschreven na de verwoestende brand die het roemruchte glaspaleis 65 jaar later in de as zou leggen, lezen we dat uit 1865 ook de eerste groenaanleg dateert: 'Intusschen was in 1865 ook de tuin gereed gekomen; in juni werd hij geopend, ter gelegenheid waarvan een tentoonstelling van bloeiende planten en gewassen gehouden werd'. (2)

Tentoonstelling 1869

Mogelijk zien we deze eerste tuinaanleg afgebeeld op een ingekleurde litho van de 'Internationale tentoonstelling van voorwerpen voor de huishouding en het bedrijf van den handwerksman', die van juni tot oktober 1869 in het Paleis werd gehouden (afb. 1). Deze tentoonstelling was ontworpen door Isaac Gosschalk (1838-1907). Behalve de inrichting van het Paleis waren ook de tijdelijke bouwwerken op het voorterrein van zijn hand, zoals de entree en de muziektent die op de litho zijn afgebeeld. Of Gosschalk ook de op de prent afgebeelde groenaanleg heeft ontworpen is niet bekend. Voor het Paleis zien we een rond perk met twee maanvormige perken aan weerszijden. De muziektent staat op een kleiner verhoogd perk ten noorden daarvan, dat op zijn beurt geflankeerd wordt door twee langwerpige perken. Van de opbouw van deze tentoonstelling zijn door Wegner en Mottu verschillende foto's gemaakt die worden bewaard in het Amsterdamse Stadsarchief. Hieruit valt op te maken dat het centrale perk een bloemperk betreft en dat de twee langwerpige perken aan weerszijden van de muziektent grasperken waren met half- en kwartcirkelvormige bloembedden. (3) Ook staat deze aanleg afgebeeld op de eerste uitgave van de kaart van K.H. Schadd (4), opgenomen in een gidsje uit 1869, dat was gemaakt voor de bezoekers van de Internationale tentoonstelling.

Vóór 1871 bestond de tuinaanleg voor het Paleis vermoedelijk voornamelijk uit een symmetrisch patroon van grasperken met bloembedden voor een- of tweejarigen. Door het intensieve gebruik van het tentoonstellingsterrein was de inrichting waarschijnlijk geen lang leven beschoren. Volgens het artikel uit de Amsterdamse gids werd de tuin ten noorden van het Paleis - of wat hier na de tentoonstellingen van restte - spottend de 'kiezelsteenen woestijn met de rhododendron-oasis' genoemd. Ook Gosschalk repte hier in zijn 'Memoires' al over. (5) Op de bij het artikel afgebeelde foto uit 1869 is een grindvlakte afgebeeld met voor het Paleis een berg aarde (of het rhododendronperk?).

Intussen had de gemeenteraad in december 1867 besloten het plein te verfraaien: Burgemeester en Wethouders stelden voor 'het plein voor het Paleis, waarvan de kazernen, de stallen der kavallerie en de ossenmarkt waren verdwenen, te doen verfraaien door het aanbrengen van eenige beplantingen en een gedeelte der Achtergracht, begrepen tusschen de verlengde richtingen van het Oost- en Westeinde te doen dempen'. (6) Tegelijkertijd werd aan de firma Zocher opgedragen een plan voor de aanleg van een plantsoen te ontwerpen. Wat de 'beplantingen' uit het besluit van B&W inhielden is niet duidelijk, maar wellicht hadden deze betrekking op de boomaanplant, die is afgebeeld op bovengenoemde foto. (7) Hierop zien we behalve de kiezelstenenwoestijn twee rijen juist aangeplante bomen, mogelijk de aanzet tot een laanbeplanting rondom het plein.

Zocherontwerp

Tijdens de zitting van de gemeenteraad van 14 januari 1870 werd het ontwerp van Zocher met algemene stemmen aangenomen. (8) De opdracht was verleend aan de firma J.D. en L.P. Zocher, maar zoon Louis Paul (1820-1915) zal wel het meeste werk hieraan hebben verricht want vader Jan David (geb. 1791) overleed op 8 juli van datzelfde jaar. Een ontwerp van hun hand is nooit gevonden, maar op zoek naar historische afbeeldingen van deze aanleg troffen we in het boekje Tussen beleving en verbeelding, tussen tekeningen van de plantsoenen bij de Hortus, op het Rembrandtplein en langs de Weteringschans een kleine vogelvluchtplattegrond aan van het Paleis voor Volksvlijt (afb. 2). (9) Deze tekeningen zijn niet gesigneerd noch gedateerd, maar te oordelen naar afbeelding van het Hortusplantsoen dateren zij op zijn vroegst van 1876. (10) Deze aanleg zien we terug op een foto van Andries Jager uit circa 1885 (afb. 3). (11)

Hoewel het Paleis voor Volksvlijt beslist doet denken aan het Crystal Palace in Londen, lijkt
de tuinaanleg in Amsterdam in het geheel niet op de Londense tuin. Zowel het Crystal Palace in Londen als het daarbij aangelegde park werden ontworpen door kassenbouwer, tuinman en tuinarchitect Joseph Paxton (1801-1863) en zijn in 1851 gereed gekomen. Het park van Paxton heeft in grote lijnen een symmetrische opzet en beschikt over veel verschillende parkonderdelen, zoals sierperken, landschappelijke parkdelen, terrassen, fonteinen, rosaria, cascades etc. Voor het Amsterdamse Paleis ligt net als in Londen een centraal perk. Het Amsterdamse plantsoen is weliswaar eveneens symmetrisch van opzet - wat ook eerder op de hand van Louis Paul dan op die van Jan David wijst - maar bestaat uit een aantal grasperken met een beplanting van heesters, loofbomen en mogelijk ook coniferen. Om een indruk te krijgen van welk plantmateriaal werd toegepast, zou men de kwekerscatalogi van de firma Zocher kunnen raadplegen (van 1887-1903). Anders dan in Londen loopt rond het centrale perk een brede wandeling tussen loofbomen. Vergeleken met de tuinen in Londen valt het plantsoen op het inmiddels naar prins Frederik genoemde plein echter volledig in het niet.

Hoewel we dus weten dat het ontwerp door de firma Zocher is gemaakt, is er nooit een ontwerp gevonden. Wel is hun stijl behalve op de verzameltekening van de Amsterdamse plantsoenen duidelijk herkenbaar op een kadasterkaart uit 1892. (12) Zochers voorbeeldontwerpen voor villatuinen uit die periode en zijn ontwerp voor het Haarlemse Kenaupark uit 1868 zijn volgens hetzelfde principe met sier- en heesterperken in gras vormgegeven.

Tuinbouwtentoonstelling 1877

In 1877 besloot de gemeenteraad het Frederiksplein kosteloos ter beschikking te stellen voor een grote, internationale Tuinbouwtentoonstelling. (13) Op de enkele jaren eerder aangelegde perken werden onder meer een grote serre of 'wintertuin', een orchideeënkas en een gematigde kas gebouwd naar ontwerp van Jan L. Springer (1850-1915). Het plantsoen behield hierbij de bestaande opzet, maar de bomen rond het centrale perk werden gerooid, waardoor er van de dubbele rij bomen, die zich naar het noorden toe verdichtte tot een laan, nog maar een enkele rij overbleef. De veertien bomen moest men kwijt omdat er ruimte nodig was voor de aanleg van twee 'rustieke [voetgangers]bruggen' over de eerste Amsterdamse [paarden]'tramway', die 
in 1875 voor het Paleis langs was aangelegd. (14) Op de voormalige lanen werd bovendien een aantal tentoonstellingsgebouwen opgericht, zoals een korte overdekte loofgang, koepels en werktuigloodsen (afb. 4). Getuige een gravure van het tentoonstellingsterrein werd de voetgangersstroom nu langs de andere zijde van de overgebleven bomenrij geleid. (15) Na de tentoonstelling moest de schade aan het plantsoen en de grasperken worden hersteld en werd besloten het plantsoen niet meer voor een tentoonstelling of een ander doel af te staan. (16) Op foto's uit de periode tussen 1883 en 1890 zien we de bomen rond het centrale perk overigens weer teruggeplant. (17) Ook zijn hierop de wegen rond het perk verhard met kasseien en is hierin een paardentramspoor aangelegd. Vanuit de Utrechtsestraat liepen nu aan beide kanten van het centrale perk verbindingsstraten met uitgangen naar de Weteringschans en Sarphatistraat, uitmondend in Westeinde en Oosteinde.

Het plantsoen aan de zuidkant van het Paleis lag aan de oost- en westzijde ingesloten tussen huizenblokken, maar liep aan de zuidkant door tot aan de Singelgracht, waarachter de weilanden begonnen; de galerij van A.L. van Gendt dateert pas van 1883. Deze 'tuin' is eveneens door L.P. Zocher ontworpen, al is ook hier tot op heden geen duidelijk ontwerp van teruggevonden. Op het terras achter het Paleis stond een muziekprieel waar openluchtconcerten werden gegeven. We mogen wel aannemen dat de indeling van deze tuin met perken er min of meer
zo heeft uitgezien als op de plattegrond van de tuinbouwtentoonstelling, maar dan zonder de plantenkassen, koffiekamers en tenten met bol- en knolgewassen. Dit deel van de 'tuin' is thans volledig verdwenen onder De Nederlandsche Bank.

Fontein

Bij het twintigjarige bestaan van het Paleis in 1884 werd in de krant geklaagd dat 'de sierlijkheid van het Frederiksplein toch veel te wenschen over[liet]', onder meer 'door de roekeloze wijze waarop men de gaspijpen op nog geen meter afstand van de bomen aan de oostzijde had gelegd'. (18) Hierdoor waren de boomwortels beschadigd en verloren de bomen al in augustus hun blad. 'Men tracht nu wel door uitgraving van den stam en besproeiing de kwijnende levensgeeste weer op te wekken, doch 't is zeer te betwijfelen of zij toch niet bezwijken zullen'. Daarnaast werd in herinnering geroepen dat het oorspronkelijke ontwerp van Outshoorn ook in een fontein voorzag. Acht jaar na het krantenartikel kwam deze er alsnog. In opdracht van de Vereniging voor Vreemdelingenverkeer (VVV) werd in het ronde grasperk voor het Paleis een grote fontein met een bassin van gewapend beton aangelegd naar ontwerp van gemeentearchitect A.W. Weissman (1858-1923).

De bomen rond het centrale perk moesten opnieuw wijken toen de trammaatschappij in 1900 in handen van de gemeente kwam en de trams werden geëlektrificeerd (afb. 5). Al eerder was het tramspoor direct langs het centrale perk gelegd. Uit veiligheidsoverwegingen kwam rond dit perk en langs de door het park lopende straten een verhoogde stoep.

Na de verwoestende brand, die het Paleis in 1929 in de as legde, veranderde er decennialang weinig aan het plantsoen. In feite herkennen we in de opzet nog steeds de Zocheraanleg, zij het verrijkt met de fontein van Weismann, de kasseienbestrating en de rondlopende trambaan.

De Nederlandsche Bank

Een eeuw na de bouw van het Paleis van Volksvlijt verrees op de plaats van de 'tuin' achter
het voormalige Paleis tussen 1961 en 1968 De Nederlandsche Bank naar ontwerp van Marius Duintjer (1908-1983). Tegelijkertijd kwam een bij de stijl van dit gebouw passende nieuwe inrichting van het Frederiksplein gereed, ontworpen door Publieke Werken (afb. 6). Het meest in het oog springende verschil met de vorige situatie is dat de Bank zuidelijker ligt dan het Paleis, waardoor de Weteringschans recht kon worden doorgetrokken naar de Sarphatistraat. Als gevolg hiervan werd het terrein wat groter. De nieuwe fonteinvijver, die de vijver uit 1892 verving, kwam ook iets zuidelijker te liggen. Naar de hoog opwervelende, wit schuimende waterstraal en zeven lagere watersproeiers daaromheen werd de nieuwe fontein wel 'Sneeuwwitje en de zeven dwergen' genoemd. (19) Het grote ronde vijverbassin kreeg een rand van wit grindbeton en een vloer van flagstones. De fontein wordt omringd door drie in elkaar overlopende cirkelvormige ruimten, begrensd door halfcirkelvormige balustrademuren van muschelkalksteen. (20) Deze door muren begrensde cirkelvormige ruimten komen terug in de twee grote perken aan de oost- en westzijde van het plantsoen. De verkeerswegen rond het middenperk werden met name aan de zuid- en de westzijde aanzienlijk verbreed om behalve aan het autoverkeer ruimte te bieden aan een dubbel tramspoor met tramhaltes. De bomenrij langs de trambaan aan de westzijde moest hiervoor wijken. De enigszins slingerende bomenrij langs het oostelijke tramspoor volgt nog altijd haar historische verloop - een laatste relict van de Zocheraanleg - al dateert tegenwoordig nog slechts een tweetal van deze iepen uit de tijd van het Paleis (geplant circa 1900). De verkeerswegen kregen bovendien een rechter verloop, waardoor het centrale perk driehoekig van vorm werd. Dit perk werd in 1968 beplant met circa dertig vleugelnoten. In de perken aan de oost- en westkant plantte men behalve iepen, essen, veldesdoorns en enkele opvallende heesters als Perzisch ijzerhout en gele kornoelje bij. Via zeer ruim opgezette paden, die via zebrapaden over de brede verkeerswegen voerden, werden de voetgangers voortaan tussen de bomen door geleid. Deze paden beslaan een groot deel van de groenperken en zijn in de afgelopen decennia geasfalteerd, wat sterk afbreuk doet aan het parkkarakter.

In het kader van het autoluw maken van het Frederiksplein en de aanleg van een 'fietsstraat' over de binnenring (Marnixstraat, Weteringschans en Sarphatistraat) werd het plantsoen tussen 2016 en 2018 gedeeltelijk opnieuw ingericht naar ontwerp van M. Nulle van de gemeente Amsterdam. Langs en tussen de versmalde wegen kwamen stroken met vaste planten en met name aan de zuidzijde van het plein werden de perken aangevuld met een nieuwe beplanting, een zestigtal 'hippe' rotsblokken en enkele grote bomen: een plataan, drie koningslinden, drie lijsterbessen, twee katsura's en een iep. Door deze laatste renovatie is het park aanzienlijk opgeknapt. Nu de asfaltvlaktes in het park nog.

Carla en Juliet Oldenburger

met dank aan Wilfred van Leeuwen

Noten
1. Zie voor de positie van het Paleis t.o.v. de Utrechtsepoort en omgeving de situatietekening (prent) die wordt bewaard in het Amsterdamse Stadsarchief (Atlas Dreesmann): beeldbank SAA, bestandnummer 010094005733.

2. 'Het paleis voor Volksvlijt' in: De Amsterdamsche gids, 4e jrg. nr. 11 (mei 1929), p. 244.
3. Zie met name de foto op blad 5 van een losbladig album, Beeldbank SAA, best.nr. B00000029312.

4. Beeldbank SAA, best.nr. D10100000041

5. I. Gosschalk, 'Bij de platen ...' in: Bouwkundig tijdschrift 17, 1899, p. 62.

6. De Amsterdamsche gids, 4e jrg. nr. 11 (mei 1929), p. 247.

7. Zie ook de foto van A. Jager, 1867-1870: SAA, best.nr. 010018000050.
8. De Amsterdamsche gids, 4e jrg. nr. 11, p. 247.

9. Inge Bertels e.a. (red.), Tussen beleving en verbeelding: de stad in de negentiende-eeuwse literatuur, 2013.

10. Guido Hoogewoud, 'Het Hortusplantsoen' in: Binnenstad 308, jrg. 56 (mei-aug. 2022), p. 40-42.
11. Zie ook de foto van dezelfde fotograaf uit 1870, waarop het plantsoen juist is ingeplant. Beeldbank SAA, best.nr. OSIM00001003367.
12. Buurt Z, 2e blad (Kadastrale sectie: I) uit de Atlas van J.C. Loman jr. Het kaartbeeld werd door de Dienst der Publieke Werken van Amsterdam aangeleverd bij uitgever Loman. Delen van de kaart, waaronder het plein vóór Paleis voor Volksvlijt, werden met de hand op een ander blad getekend, uitgeknipt en opgeplakt. (Beeldbank SAA, best.nr. 010043000002_041)

13. A.M. van de Waal, 'Het Frederiksplein' in: Ons Amsterdam, 20e jrg. nr. 4 (april 1868), p. 98-107.

14. Beeldbank SAA, best.nr. OSIM00001003368.

15. Beeldbank SAA, best.nr. 010094006637. Zie ook de aan de gravure ten grondslag liggende tekening: SAA, best.nr. 010097011679.

16. Ons Amsterdam, 20ste jrg. nr. 4 (april 1968), p. 98-107.

17. Beeldbank SAA, best.nrs. 010005000733 en ANWR00043000002.

18. Amsterdamsche courant, 265 jrg. nr. 194 
(16 aug. 1884).

19. https://fonteinen-amsterdam-rotterdam.nl.

20. Mej. ir. J.H. Mulder, 'Het nieuwe Frederiksplein' in: Ons Amsterdam, 20ste jrg., nr. 3 (maart 1968), p. 66-67. Zie ook: Afd. Gereedmaken Terrein, 'De nieuwe fontein op het Frederiksplein' in: Ons Amsterdam, 20ste jrg. nr. 11 (nov. 1968), p.308-311.

(Uit: Binnenstad 310, jan.-maart 2023)