Reguliersgracht - eerst verdedigd, nu beschermd stadsgezicht

Op 5 maart 1997, 's middags omstreeks half drie, was het zover. Nadat in tweede termijn de woordvoerders van de verschillende fracties hun standpunten nog eens hadden toegelicht en onderling enkele stekeligheden hadden uitgewisseld, constateerde burgemeester Patijn dat de voordracht nr. 40 d.d. 27 januari gesteund werd door PvdA, VVD en D66 en daarmee was aangenomen. Hamerslag.

Het positieve advies aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen "inzake het voorstel om Amsterdam binnen de Singelgracht aan te wijzen tot beschermd stadsgezicht", kan nu verzonden worden. In Zeist en Rijswijk gaan dan de ambtelijke radertjes draaien en na verloop van tijd staat ook de binnenstad, omsloten door de Singelgracht en het IJ, onder bescherming van de Monumentenwet. Dat die bescherming wettelijk niet veel méér inhoudt dan de verplichting van gemeentebesturen om binnen het aangewezen gebied bestemmingsplannen met een beschermende strekking vast te stellen, is al herhaaldelijk in ons tijdschrift ter sprake geweest. De betekenis gaat echter veel verder. Om te beginnen komt er een eind aan de potsierlijke toestand dat binnen de Amsterdamse gemeentegrenzen wel Holysloot, Ransdorp, Bethaniën- en de Nieuwmarktbuurt in het aanwijzingsprogramma 1978 van de rijksdienst waren opgenomen, maar niet de gehele 17de-eeuwse stad die toch internationaal geldt als een der belangrijkste historische steden van West-Europa. In dat programma van de rijksdienst staat óók de Jordaan, wat aansloot bij het in 1972 na hevige strijd vastge­ stelde globale bestemmingsplan-Jordaan. Dat plan heeft inderdaad een beschermende strekking, zowel ten aanzien van de plattegrond als wat de parcellering en het gevelbeeld aangaat. Het globale bestemmingsplan moest echter telkens uitgewerkt worden in gedetailleerde "postzegelplannen", en daarbij zijn juist die beschermende bepalingen onder tafel geschoven. Enerzijds was dat een gevolg van de bouwkundige en financiële voorschriften van de woningwetbouw, die het praktisch onmogelijk maken in dat strakke kader individuele panden te bouwen, anderzijds sprak uit de vormgeving het vooroordeel dat aanpassen aan de bestaande omgeving als "historiseren" moet worden afgekeurd. Het vaststellen van een als beschermd bedoeld bestemmingsplan wil dus nog niet zeggen dat die bescherming in de bouw­ praktijk zichtbaar wordt. Er is iets méér nodig, namelijk de wil van de bestuurders, hun ambtenaren en adviseurs, om die bescherming reële inhoud te geven. Behalve om beoordeling van bouwaanvragen gaat het om de inrichting van de openbare ruimte, de beplanting, de straat- en grachtprofielen, kortom om al die elementen, waarvan het afhangt, of de voetganger de stad om zich heen ervaart als een weldadige omgeving, dan wel als een benauwende, irritante chaos, die hij zo gauw mogelijk wil verlaten.

Is die beschermingsgedachte iets nieuws? Nog altijd is het de moeite waard de brochure Stedenschennis uit 1901 te herlezen, waarin D.C. Meyer en Jan Veth hun pen scherpten tegen het plan van Publieke Werken om de Reguliersgracht te dempen ten behoeve van de paardentram. Veth verwijst naar de dempingen aan de Nieuwezijds. "Wat het dempen van de Nieuwezijds Achterburgwal, de tegenwoordige fatale Spuistraat, toen reeds ter maning aanbood, werd wonderlijk genoeg geheel voorbij ge­ zien. De Nieuwezijds Voorburgwal lag dus, in 1883, aan de beurt; dat ook toen reeds het Oudheidkundig Genootschap zich per adres bij den Raad beklaagde, bleef zonder eenige gevolgen. Breed is de ontstane avenue ongetwijfeld geworden. Leelijk, omdat die bij de kantige kaden van een echte Amsterdamsche gracht passende teekenachtige huizen, op de leege breedte van de geforceerde straat platgeslagen leken, en elkaar nog altijd als versuft staan aan te kijken - ongelooflijk leelijk werd zij eveneens." Wie nu foto's uit omstreeks 1901, toen Veth dit schreef, vergelijkt met de huidige situatie, ontkomt niet aan de conclusie: sinds de demping is het, stap voor stap, steeds lelijker geworden, met 'de Kolk' als jammerlijk dieptepunt. Wat de Nieuwezijds Voorburgwal, desondanks, aan aantrekkelijke punten heeft behouden, is te danken aan hetgeen er van de bebouwing van vóór 1893 overeind bleef staan, en aan het bochtige verloop van de vroegere rivier. Ook langs de Reguliersgracht is in deze eeuw het een en ander gebouwd, verbouwd en gerestaureerd. Maar de samenhang van het geheel is intact gebleven, de verhoudingen tussen de bebouwing, de walkanten, het water en de bomen zijn nog dezelfde als toen Meyer en Veth hun militante brochure schreven. Men zou kunnen zeggen: het stadsbeeld Reguliersgracht is beschermd gebleven door de echo van de destijds gevoerde strijd.
Die herinnering kan een aansporing zijn bij het uit­ werken van en het inhoud geven aan de aanwijzing van de hele binnenstad tot beschermd stadsgezicht. Men zou een begin kunnen maken door het gat in de noordwand van het Oudekerksplein te vullen met reconstructie van de daar door brand verdwenen monumenten, waarvan de bestaande opmetingstekeningen alle gegevens bevatten, en verder door het "aanpakplan" voor een twintigtal locaties in de radiaalstraten van de westelijke grachtengordel in te trekken. In ons oktobernummer 1996, blz. 81, waren acht gevelschetsen gereproduceerd uit een reeks die tijdens een hoorzitting op 24 juni een storm van verontwaardiging uitlokte. De gedachte dat het stadsgezicht als samenhangend geheel bescherming verdient, heeft een veel breder maatschappelijk draag­ vlak dan men zich ten Stadhuize realiseert. De nu samenwerkende actiegroepen in de Jordaan voor behoud en herstel van de bestaande bebouwing, in plaats van sloop en nieuwbouw, geven een duidelijk signaal in die richting.

Geurt Brinkgreve

(Uit: Binnenstad 163, april 1997)