World Heritage

Er zijn aanleidingen - of voorwendsels - genoeg om de "Wereld-lijst van cultureel en natuurlijk erfgoed" met enige scepsis te bekijken. Hoe kan men de onderlinge waarde meten van de Akropolis van Athene, de kathedraal van Chartres en een natuurreservaat in Afrika?

Sinds de Unesco-conferentie in 1972 de gedachte van deze wereldwijde registratie lanceerde, hebben 134 landen zich daarbij aangesloten. Frankrijk hoorde bij de eersten, in 1975, Nederland bij de laatsten, in 1992. Voor landen die pas kort zelfstandige staten vormen, zal vermelding in de rij vermoedelijk ervaren worden als een soort bewijs van lidmaatschap van de gemeenschap van soevereine staten die zich officieel rekenschap geven van hun verantwoordelijkheid voor cultuur- en natuurmonumenten. Dat overwegingen van nationaal prestige daarbij een belangrijke rol spelen, ligt voor de hand, en het Unesco-comité dat de binnenkomende voorstellen moet beoordelen heeft geen geringe taak. De lijst bevat nu 378 nummers; landschappen, gebouwen, complexen, stadsdelen, die na onderlinge vergelijking van zó uitzonderlijk belang wor den geoordeeld, dat daarvan de instandhouding als een zaak van de gehele mensheid moet gelden. Dat van de 134 aangesloten landen sommigen een veel rijker erfdeel hebben dan andere, weet natuurlijk iedereen, zodat het schipperen blijft tussen tellen en wegen; ook de op dit gebied minder bedeelde landen moeten aan hun trekken komen. Uit Frankrijk zijn 17 objecten geplaatst, waaronder de kathedralen van Chartres, Bourges, Amiens en Straatsburg en de paleizen met parken van Versailles, Fontainebleau en Chambord, maar van Parijs worden alleen de Seine-oevers genoemd. Er is geen Frans chauvinisme voor nodig om het aantal objecten van onvervangbare waarde uit Frankrijk te verdubbelen of zelfs te vertienvoudigen. Voor Italië geldt hetzelfde: Venetië met de lagune, de historische centra van Rome, Florence en San Gimignano, het Vaticaan, de Piazza del Duomo in Pisa, de S. Maria delle Grazie in Milaan, en daarmee is het zowat bekeken. Ook Italië zou de hele lijst alleen kunnen vullen.

Zo zijn er bij veel van genoemde "wereldmonumenten van cultuur en natuur" vraagtekens te plaatsen: waarom dit wel en dat niet. En toch is het geen onzin. Om te beginnen hoort bij de wereldmonumenten een fonds, the World Heritage Fund, waarop voor de instandhouding een beroep kan worden gedaan. Deelnemende landen betalen een contributie ter hoogte van één procent van hun bijdrage aan Unesco. Ook op dit punt bestaat aanleiding voor kritische kanttekeningen. Er is een ambtelijke staf nodig om die gelden te innen en te beheren, en ambtenaren van internationale organisaties worden goed gesalarieerd. Zou er genoeg overblijven om reële bijdragen te kunnen toekennen? Alle geregistreerde objecten kosten veel aan onderhoud en leveren weinig of niets op, tenzij indirect via het toerisme.

Maar wanneer wij uit het voormalige Joegoslavië Dubrovnik en Split vermeld zien, namen die ook in het nieuws over de burgeroorlog werden genoemd, dan krijgt de gedachte van een wereldwijde mede verantwoordelijkheid toch een concrete inhoud.

En wat vermeldt de lijst uit Nederland? Voorlopig nog niets. Zoals ons land vrijwel hekkesluiter was bij het van kracht worden van een monumentenwet, in 1960, zo horen wij, met Slowakije, Kroatië en de Salomons-eilanden, tot de laatsten die zich hebben aangesloten bij de organisatie van het wereld-erfgoed. Ook hier is een ICOMOS-comité bezig met voorstellen, die van een grondige argumentatie moeten worden voorzien. Als landschap komt de Alblasserwaard in aanmerking, met de molens van Kinderdijk, en als stadsdeel, uiteraard, de Amsterdamse binnenstad, met als hoofdmonumenten het Paleis op de Dam, de kerken van Hendrick de Keyser en de Beurs van Berlage. Zo'n voorstel gaat dan een lange weg van departement naar departement en naar de Raad voor Cultuurbeheer, voordat het eindelijk rijp is voor inzending naar het Unesco-secretariaat in Parijs. Hoe lang het ook duren moge, de procedure is in gang, en de Amsterdamse binnenstad zal haar plaats innemen op de lijst van monumenten van wereldformaat.

Is het dan niet beschamend dat de aanwijzing tot beschermd stadsgezicht volgens de Nederlandse monumentenwet nu al vijf jaar wordt tegengehouden door ons gemeentebestuur?

Geurt Brinkgreve

(Uit: Binnenstad 148, oktober 1994)