Huis de Pinto

Keerpunt

Tijdstip: 15 februari 1974, twintig jaar geleden. Plaats: de vergaderzaal van de raadscommissie Publieke Werken in het Prinsenhof. Gezelschap: de wethouders P.W. en Monumentenzorg, Lammers en Brautigam, met hun ambtenaren, verder bestuursleden van de Algemene Woningbouw Vereniging (AWV) en van de stichting de Pinto. Onderwerp: wat gebeurt er met het vroegere bouwblok Sint Antoniesbreestraat-Snoekjessteeg-Snoekjesgracht-Zwanenburgwal (nu Sint Antoniesluis)?

Enkele actievoerders onder leiding van Tini Hofman waren ook binnengekomen, maar voorzitter Lammers wees hen regentesk de deur: besloten vergadering, geen publiek. Ook zonder dat aanvangsincident was de sfeer geladen.

Het bewuste bouwblok vormt de 'hoeksteen' van de oude Lastage. Volgens het wederopbouwplan Nieuwmarkt, uit '53, moest het plaatsmaken voor een vijfhoekig kantoorgebouw, dáár zou de doorbraak, schaal Weesperstraat, een knik maken richting Prins Hendrikkade. Weliswaar had de gemeenteraad in januari '72 met één stem meerderheid (!) besloten dat het Nieuwmarktgebied na de metroaanleg zoveel mogelijk volgens het oude stratenpatroon en met een overwegende woonfunctie zou worden herbouwd, maar een nieuw bestemmingsplan was er nog niet, en daarom bood het plan-'53 nog de rechtsbasis voor de slopingen ten behoeve van de metroaanleg. Te midden van een kaalgeslagen vlakte stond eenzaam en onttakeld het huis de Pinto, aangekocht door het Grondbedrijf, maar op het nippertje voor sloping gered. Onder druk van 114.000 adhesie-betuigingen van de actie Amsterdaad in 1967 voor herstel van de binnenstad en in het bijzonder voor herziening van het plan Nieuwmarkt, had Lammers' voorganger De Wit toegezegd dat het "voorlopig" mocht blijven staan. Het huis de Pinto staat nèt naast de metrobuis en de sloping was net nog niet aanbesteed. Maar als een dichtgemetseld gebouw, waarvan "veiligheidshalve" de dakpannen zijn weggehaald, niet wordt hersteld, dan gaat het vanzelf ten gronde. De bedoeling van de in 1971 opgerichte stichting de Pinto was niet alleen om dat ene bijzondere monument te behouden, maar om de impasse in de buurt te doorbreken door de herbouw-restauratie van dat hoekbouwblok met een overwegende woonbestemming en volgens de oude rooilijn. Dat zou de groeiende spanning in de buurt kunnen ontladen en de doorbraak volgens het plan-'53 blokkeren. Monumentenzorg steunde dat idee, de P.W.-afdelingen Grondbedrijf en Stadsontwikkeling wilden de handen vrijhouden om de Nieuwmarktbuurt zelf opnieuw vorm te geven. Het plan-de Pinto werd ingebracht in het programma voor de jubilea-1975: 700ste-verjaardag van Amsterdam, 100 jaar monumentenzorg in Nederland en Europees Monumentenjaar. Dat gaf een morele en financiële steun in de rug. In 1975 moest dan de eerste fase gereed zijn, bestaande uit het gerestaureerde huis de Pinto en drie herbouwde panden aan de Sint Antoniesluis, waarin woningen voor bejaarden uit de buurt waren voorzien. Naast die panden, waar van de gevels met gebruik van oude fragmenten zouden worden gereconstrueerd, moest het herbouwde Leprozenpoortje komen dat al eerder voor de metroaanleg was afgebroken.

De rijksdienst keurde het plan goed en zegde subsidie toe. De aanvankelijk afwijzende, later op de lange baan schuivende houding van Burgemeester en Wethouders draaide geleidelijk bij, totdat ook van de wethouder Monumentenzorg een brief kwam dat het plan in beginsel was goedgekeurd, mits het hele blok hersteld zou worden, wat ook overeenkwam met de opzet van de stichting.

Het huis de Pinto was gemeente-eigendom en dus in beheer bij het Grondbedrijf, en het Grondbedrijf maakte géén haast met de in beginsel toegezegde erfpachtsaanbieding. Om op de afgesproken tijd, augustus 1975, het gerestaureerde gebouw te kunnen openen heeft de stichting toen, zonder op het Grondbedrijf te wachten, een begin gemaakt met puinruimen en consolideren. Het Grondbedrijf deed echter, buiten de stichting om, voor het gehele blok een erfpachtsaanbieding aan het AWV, om daar woningwetwoningen te stichten. De rooilijn op de hoek Sint Antoniesbreestraat-Sint Antoniesluis zou daar bij sterk worden teruggelegd. Dat was in strijd met de afspraken tussen de gemeente en de stichting, en in strijd met het raadsbesluit over de historische rooilijn, maar gemeentediensten varen soms een eigen koers, en zoiets blijft niet verborgen.

Dat de vergadering op 14 januari 1974 na die ontdekking een ietwat stormachtig verloop had laat zich raden. De stichting had dezelfde ochtend bericht gekregen dat H.M. de Koningin een gift zou doen voor het project-de Pinto.
Aan wethouder Lammers werd de vraag gesteld, of die gift soms teruggestuurd moest worden, omdat de gemeente manipuleerde met haar erfpachtsaanbiedingen? De stichting had geen enkel bezwaar tegen samenwerking met de AWV in het blok, maar dan wel volgens het in vele besprekingen vastgelegde plan, namelijk de oude rooilijnen, voltooiing van de reeds begonnen eerste fase door de stichting, herbouw van historische gevels links en rechts van het huis de Pinto, en een bebouwing op de verder open terreintjes die in haar parcellering de herinnering aan het vroegere stadsbeeld zou vasthouden.

De vergadering op 15 februari '74 eindigde, zoals was te voorzien, in afspraken voor verder overleg.

Het huis de Pinto kwam op tijd klaar en werd in augustus '75 in aanwezigheid van H.K.H. Prinses Beatrix en burgemeester Samkalden geopend. De bejaardenwoningen aan de Sint Antoniesluis zijn nog maanden tegengehouden, omdat er een gasleiding zou liggen: totdat onderzoek uitwees dat die leiding al lang was afgekoppeld. Ook dat deel van het grote project is gerealiseerd, de eerste woningen voor de buurt na de metroaanleg. De AWV zette het gevecht voort over de rooilijn op de hoek Sint Antoniesbreestraat-Sint Antoniesluis. De oorspronkelijke gevellengte langs de sluis bedroeg 47 m, P.W. had dat teruggebracht tot 36 m, het is ten slotte 44,5 m geworden. De herbouw van historische gevels ter weerzij van het huis de Pinto, en de verwijzing naar de oude perceelsindeling in de nieuwbouw, zijn ver vallen, en dat is wel jammer.

De hoofdopzet van de stichting de Pinto om door herstel- en herbouwactiviteit de impasse in de gehavende buurt te doorbreken, is ondanks alle ambtelijke tegenwerking toch geslaagd. En wie nog eens wil nadenken over de banvloek van de Schoonheidscommissie tegen reconstructie van monumentale gevels, kan op de Sint Antoniesluis de herbouw links vergelijken met, rechts, de kopgevel van het Maupoleum: het een staat er alsof het nooit is weg geweest, het eigentijdse "monument" is na 25 jaar rijp voor de sloop.

Geurt Brinkgreve

(Uit: Binnenstad 144, februari 1994)